Հնարավո՞ր է իսկապես լսել մեկին, եթե նրա ասածը մեզ ցավ է պատճառում։

Եթե փորձենք հասկանալ նրա փորձառությունը, արդյո՞ք դա կնշանակի համաձայնել նրա հետ։ Իսկ կարո՞ղ ենք ընդունել դիմացինի ցավը՝ առանց մեր սեփական փորձառությունը կամ դիրքորոշումը նսեմացնելու։ Այս հարցերի շուրջ է «Իսկ եթե խոսենք ա՞յլ կերպ» փոդքասթի երկրորդ էպիզոդը։

Հաղորդավար Սոֆի Մկրտչյանի հետ թեման քննարկում են ոչ բռնի հաղորդակցության մասնագետներ Գոհար Գրիգորյանն ու Մարգարիտա Խուդավերդյանը։ Մենք հաճախ լսում ենք՝ պատասխանելու համար։ Կոնֆլիկտի ժամանակ լսելը դժվար է։

Հատկապես երբ խոսքը վերաբերում է մեզ համար զգայուն թեմայի, մենք հաճախ ոչ թե փորձում ենք հասկանալ, թե ինչ է ասում մյուսը, այլ սպասում ենք մեր հերթին՝ հակադարձելու, ճշտելու կամ պաշտպանելու մեր դիրքորոշումը։

Այդ պահին զրույցը կարող է վերածվել երկու զուգահեռ մենախոսության։ Յուրաքանչյուրը խոսում է իր ճշմարտության մասին, բայց ոչ մեկը իրականում չի լսում մյուսին։ ՈԲՀ-ն առաջարկում է տարբերակել լսելը համաձայնությունից։ Կարելի է հասկանալ, որ մարդը վախեցած է՝ առանց համաձայնելու նրա եզրակացությունների հետ։ Կարելի է ընդունել, որ նրա փորձառությունը ցավոտ է՝ առանց հրաժարվելու սեփական փորձից։

Կարելի է փորձել հասկանալ, թե ինչի կարիք ունի դիմացինը՝ առանց նրա բոլոր գործողությունները կամ խոսքերը արդարացնելու։ Այս տարբերակումը կարևոր է ոչ միայն անձնական հարաբերություններում, այլև հասարակական ու խաղաղարար գործընթացներում։

Էմպատիան խորհուրդ տալ չէ

Երբ մարդը պատմում է իր ցավի կամ բարդ իրավիճակի մասին, մենք հաճախ անմիջապես ուզում ենք օգնել։

• Խորհուրդ ենք տալիս։
• Փորձում ենք բացատրել։
• Ասում ենք՝ «մի մտածիր դրա մասին» կամ «ես քո տեղը լինեի…»։

Բայց երբեմն մարդուն անհրաժեշտ է ոչ թե լուծում, այլ լսված լինելու փորձառություն։ ՈԲՀ-ում էմպատիկ լսելը նշանակում է փորձել հասկանալ՝ ի՞նչ է մարդը զգում և ի՞նչն է նրա համար կարևոր։

Այդ պահին հարցը ոչ թե այն է՝ արդյո՞ք նրա պատմած տարբերակն ամբողջությամբ համապատասխանում է մեր պատկերացումներին, այլ՝ կարո՞ղ ենք մի պահ մնալ նրա փորձառության հետ՝ առանց անմիջապես այն գնահատելու կամ ուղղելու։

Հասկանալը արդարացնել չէ

Սա հատկապես կարևոր տարբերակում է բևեռացված հասարակությունների և հակամարտությունների դեպքում։

Էմպատիան չի պահանջում հրաժարվել պատասխանատվության, արդարության կամ սեփական սահմանների մասին հարցերից։ Այն պարզապես թույլ է տալիս մարդուն չկորցնել դիրքորոշումների ու պատմությունների հետևում։ Հենց այստեղ ՈԲՀ-ն խաղաղարարության համար կարող է արժեքավոր գործիք դառնալ։

Հակամարտություններում կողմերը հաճախ երկար ժամանակ լսում են միմյանց միայն սեփական պատմությունը հերքելու կամ հաստատելու տեսանկյունից։ Բայց երբ հնարավոր է ստեղծել տարածք, որտեղ մարդիկ կարող են լսել միմյանց փորձառությունը՝ առանց պարտադիր համաձայնության պահանջի, հարաբերության մեջ մի փոքր այլ հնարավորություն է առաջանում։

Ընդհանուր կարիքներ՝ տարբեր դիրքորոշումների հետևում

Մարդիկ կարող են ամբողջովին հակառակ դիրքորոշումներ ունենալ և միևնույն ժամանակ ունենալ շատ նման կարիքներ՝ անվտանգություն, հարգանք, ճանաչում, արդարություն, արժանապատվություն, պատկանելություն։ Դա ինքնաբերաբար համաձայնություն չի ստեղծում։ Բայց երբ զրույցը միայն դիրքորոշումների պայքար չէ, երբեմն հնարավոր է տեսնել այն, ինչը մարդկանց միջև ընդհանրություն է ստեղծում։

ՈԲՀ-ն առաջարկում է հետաքրքրվել հենց այդ շերտով։

• Ի՞նչ է իրականում կարևոր ինձ համար։
• Ի՞նչն է կարևոր դիմացինի համար։

Եվ հնարավո՞ր է շարունակել խոսակցությունը՝ նույնիսկ եթե մեր պատասխանները տարբեր են։

• Լսել՝ առանց ինքներս մեզ կորցնելու
• Կարեկցանքով, էմպատիայով լսելը չի նշանակում լռել։
• Առողջ հաղորդակցությունը երկկողմ է։

Մենք կարող ենք լսել մյուսին և հետո նույն հստակությամբ խոսել նաև մեր զգացմունքների, կարիքների ու սահմանների մասին։ Խաղաղարարության նպատակը ևս բոլոր տարբերությունները վերացնելը չէ։ Ավելի իրատեսական հարցն այս է՝ կարո՞ղ ենք ապրել, խոսել և որոշ հարցերում համագործակցել՝ նույնիսկ այն դեպքում, երբ մեր միջև մնում են խոր անհամաձայնություններ։

Այդ մշակույթը սկսվում է լսելու կարողությունից։

• Ոչ թե՝ համաձայնելու համար։
• Այլ՝ հասկանալու համար։

Փոդքասթի երկրորդ էպիզոդում Սոֆի Մկրտչյանը, Գոհար Գրիգորյանն ու Մարգարիտա Խուդավերդյանը քննարկում են, թե ինչ է նշանակում լսելը, որտեղ է էմպատիայի սահմանը և ինչու է այս հմտությունը կարևոր ոչ միայն մեր առօրյա հարաբերություններում, այլև խաղաղարարության համար։ Լսել չի նշանակում համաձայնել։ Բայց առանց լսելու՝ դժվար է նույնիսկ հասկանալ, թե ինչի շուրջ ենք իրականում անհամաձայն։

Փոդքաստը պատրաստվել է Հանրային լրագրության ակումբի կողմից իրականացվող «ԿԱՄՈՒՐՋ․ Հարաբերությունների կառուցում և ներառական երկխոսություն՝ իրական կարեկցանքի հիմքով» ծրագրի շրջանակում՝ International Alert-ի և LIVKOM-ի գործընկերությամբ։ Ծրագիրը ֆինանսավորում է Նոր ժողովրդավարություն հիմնադրամը։